Ο θεσμός της Περιφέρειας είναι κοινός σχεδόν σε όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ. Ωστόσο δεν έχει λάβει σε όλα την ίδια μορφή. Ανάλογα το κράτος, η Τοπική Αυτοδιοίκηση Β’ βαθμού εκφράζει μια  άλλη κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα.

Η διεύρυνση της ΕΕ με νέα μέλη έφερε στο προσκήνιο μεγάλες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες ανάμεσα στις ευρωπαϊκές περιφέρειες, γεγονός που δυνάμωσε την ανησυχία ότι η Ευρώπη προχωρά μεν αλλά αφήνει πίσω τους πολίτες της. Οι νόμοι της ΕΕ, εφαρμόζονται πλήρως, έχοντας αντίκτυπο σε τοπικό επίπεδο. Ήταν επόμενο, λοιπόν, οι τοπικές και περιφερειακές αρχές να επιθυμούν να συμμετέχουν μέσω των αντιπροσώπων τους στη χάραξη των κοινοτικών αυτών νόμων. Η λύση ήταν η στενότερη και ουσιαστικότερη επικοινωνία και συνεργασία των αντιπροσώπων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης με τους πολίτες και με τα όργανα της ΕΕ.

Η Αναγκαιότητα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

            Ο  θεσμός  της  τοπικής  αυτοδιοίκησης κατοχυρώνεται από το Σύνταγμα με το άρθρο 102.

  • «Είναι μια αποτελεσματική μέθοδος παροχής ορισμένων αγαθών και υπηρεσιών». Η      αποτελεσματικότητα της οφείλεται στο ότι οι άνθρωποι που διοικούν τις μονάδες της τοπικής      αυτοδιοίκησης, προέρχονται από τον τοπικό πληθυσμό, έχουν πλήρη γνώση των τοπικών      προβλημάτων.
  •  «Η τοπική αυτοδιοίκηση ενθαρρύνει τα πολιτικά δικαιώματα και τη δημοκρατία και προωθεί την «πολιτική εκπαίδευση» με την ευρεία έννοια του όρου». Αυτό γίνεται με τη συμμετοχή ενός μεγάλου αριθμού πολιτών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων, επίσης καλλιεργώντας το δικαίωμα του «εκλέγειν» και «εκλέγεσθαι», διατηρώντας και προάγοντας τους δημοκρατικούς θεσμούς. 
  • «Η τοπική αυτοδιοίκηση θεωρείται από μερικούς ως φραγμός ή ως άμυνα απέναντι στην ισχυρή κεντρική διοίκηση και την κατάχρηση εξουσίας». Και όχι μόνο αυτό, σήμερα, η τάση που επικρατεί είναι ότι η τοπική αυτοδιοίκηση αποτελεί ένα «μέσο» επηρεασμού της κεντρικής διοίκησης
  • «Με την ανεξαρτησία που απολαμβάνει η τοπική αυτοδιοίκηση, έχει τη δυνατότητα να παίρνει πρωτοβουλία και να αποκτά εμπειρίες, με αποτέλεσμα να είναι πρωτοπόρος στην προσφορά μεθόδων διοίκησης και πετυχημένων ιδεών».

Τα Κύρια Χαρακτηριστικά της Τοπικής Αυτοδιοίκησης

  1. Το βασικό χαρακτηριστικό της είναι ότι εκλέγεται.
  2. Κάθε μονάδα της έχει υπευθυνότητα μόνο για τις υποθέσεις που ανήκουν στη δικαιοδοσία της
  3. Έχει πολλούς και διαφορετικούς σκοπούς να εξυπηρετήσει.
  4. Η ύπαρξη της τοπικής αυτοδιοίκησης, σε όλες τις δημοκρατικές χώρες, είναι αποτέλεσμα νομοθετικής διαδικασίας που ακολουθείται από τα κοινοβούλια.

Το γεγονός ότι οι μονάδες τοπικής αυτοδιοίκησης εποπτεύονται από την κεντρική διοίκηση και αποκτούν εξουσία που τους παρέχεται από την κυβέρνηση, δεν πρέπει να δημιουργήσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι αυτές λειτουργούν ως ενδιάμεσοι φορείς της κεντρικής διοίκησης για τη διαχείριση και προσφορά ορισμένων, υπηρεσιών. Θεωρητικά τουλάχιστον, ενώ υπάγονται στην εποπτεία της (κεντρικής διοίκησης, οι μονάδες (τοπικής αυτοδιοίκησης) ενεργούν παράλληλα και σε συνεργασία με αυτή, απολαμβάνοντας συνάμα συνταγματικής αυτονομίας και αυτοτέλειας.

Η τοπική αυτοδιοίκηση είναι ένας πολυδύναμος φορέας δράσης και ανάπτυξης. Αντιπροσωπεύει μια τοπική λαϊκή εξουσία που εξυπηρετεί ισότιμα όλους τους πολίτες. Οι εκφραστές της γνώμης του λαού, για τον τρόπο που επιθυμεί να διοικείται η τοπική κοινωνική του ζωή, είναι οι αιρετοί εκπρόσωποι. Σε αυτούς, οι πολίτες κάθε διοικητικής περιφέρειας αναθέτουν την ευθύνη να φροντίζουν για τις τοπικές υποθέσεις και ανάγκες, υλικές, ηθικές, πνευματικές. Κι όταν αυτές, στο σύνολο τους, ικανοποιούνται, το περιβάλλον εξυγιαίνεται, η κοινωνική ζωή εκπολιτίζεται, το μορφωτικό επίπεδο ανεβαίνει κι ανοίγει ο δρόμος για κοινωνική αλλαγή.

Οι δήμοι του εξωτερικού μάς δίνουν ένα μέγιστο μάθημα για τον ενεργό πολιτιστικό τους ρόλο στην περιοχή τους, από την πολεοδομία και τη στέγαση ως τη λαϊκή επιμόρφωση, τα πνευματικά κέντρα, τους παιδικούς  σταθμούς, την ψυχαγωγία, την εγχώρια βιομηχανία.

Η τοπική αυτοδιοίκηση ως οργανικό στοιχείο κάθε μορφής διοίκησης

Η κοινότητα ήταν η πρώτη μορφή ένωσης στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Αποτέλεσε την πρώτη φυσική κοινωνική μονάδα και για μια μεγάλη ιστορική περίοδο η έννοια της κοινότητας συνέπιπτε με την έννοια της πολιτείας, με κύρια χαρακτηριστικά τους κοινούς θεσμούς και νόμους, τα κοινά συμφέροντα και τους κοινούς τρόπους ενέργειας των ανθρώπων στην προσπάθεια τους για επιβίωση και ανάπτυξη.

Οι κοινότητες συγκέντρωσαν στα χέρια τους κάθε λειτουργία, από την οργάνωση της παραγωγής ως τη διανομή των αγαθών, και τις υπηρεσίες στους κατοίκους της τοπικής κοινωνίας και από την άμυνα ως την περίθαλψη των αδυνάτων. Τα μέλη της κοινότητας και του δήμου έπαιρναν άμεσα μέρος της ευθύνης για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των κοινών υποθέσεων και η συμμετοχή τους αυτή δεν ήταν απλό δικαίωμα, αλλά και υποχρέωση.

Μία ενστικτώδης πανάρχαια μνήμη κάνει τους ανθρώπους να θεωρούν την «κοινότητα» σαν φυσικό τους περιβάλλον, όπου μπορούν να συμμετέχουν αμεσότερα στις κοινές τους υποθέσεις. Κι απ’ αυτό το δικαίωμα δεν παραιτήθηκαν ποτέ. Έτσι, στις σύγχρονες κοινωνίες που το κύριο χαρακτηριστικό τους είναι η εξάρτηση της ανθρώπινης μοίρας όχι από παράγοντες τοπικούς αλλά σχεδόν παγκόσμιους, οι αυτοδιοικούμενοι τοπικοί οργανισμοί είναι δυναμικές μονάδες, αν και ταυτόχρονα υποδιαιρέσεις του κράτους.